De zaak 40-61, een reportage

Ooggetuigenverslag van het te Jeruzalem gehouden proces tegen de jodenvervolger Eichmann, met tevens indrukken opgedaan bij een bezoek aan Eichmanns Berlijnse en Poolse werkterrein. In De zaak 40-61 onderzoekt Mulisch vooral de vraag hoe schuldig Eichmann werkelijk was. Tijdens het proces probeerde de openbare aanklager Eichmann neer te zetten als dé hoofdverantwoordelijke voor de zes miljoen Joodse slachtoffers. Mulisch is het daar niet mee eens. Volgens hem was Eichmann geen brein achter de genocide, maar wel een belangrijke schakel binnen een veel groter systeem. Mulisch vond geen bewijs dat Eichmann uitzonderlijk intelligent was of een grote persoonlijke invloed had op anderen. Dat roept de vraag op: hoe kan een doodgewone man zo’n grote rol spelen in iets zo gruwelijks als genocide? Het antwoord dat Mulisch ziet, is plichtsbesef. Eichmann had trouw gezworen aan Hitler, en die eed was voor hem bijna heilig. Zijn hele manier van denken en kijken naar de wereld draaide om gehoorzaamheid aan die ene man. Uiteindelijk concludeert Mulisch dat de kern van de Tweede Wereldoorlog niet ligt in een simpele tegenstelling tussen “zij” en “wij”. Het gaat volgens hem om wat wij als mensen hebben gedaan. In West-Europa zal dit inzicht volgens Mulisch in de loop van de tijd steeds breder worden gedeeld.